Негізгі ақпарат
Жоба / бағдарлама тақырыбының атауы: AP19680057 «Қайта секвенирлеу және транскриптомдық талдау әдісімен қазақтың ақбас тұқымды ірі қара малының шаруашылыққа пайдалы белгілерін және генофондының сипаттамасын зерттеу».
Өтінім берілген ғылымды дамытудың басым бағытының атауы: 6. Өмір және денсаулық туралы ғылым
Зерттеудің мамандандырылған ғылыми бағытының атауы: 6.2 ауыл шаруашылығындағы өсімдік сорттары мен жануарлар тұқымдарының өнімділігі мен төзімділігін арттыруға арналған инновациялық биологиялық зерттеулер
Жобаның/бағдарламаның ғылыми жетекшісі: Ульянова Т.В., PhD
Іске асыру кезеңі, оның ұзақтығы айларда. 01.02.2023 – 31.12.2025 жж., ұзақтығы 35 ай.
Қаржыландырудың жалпы көлемі және жылдар бойынша: 99 350,0 мың тг,
2023 жыл – 27 750,0 мың тг;
2024 жыл – 35 800,0 мың тг;
2025 жыл – 35 800,0 мың тг.
Зерттеу, әзірлеу немесе жобалау нысандары: Қазақтың ақбас тұқымды ірі қара малы
Жобаның / бағдарламаның мақсаты: Қазақстан Республикасында өсірілетін қазақтың ақбас тұқымды ірі қара малын қайта секвенирлеу және транскриптомдық талдау жүргізу, генофондтың сипаттамасы, шаруашылыққа пайдалы белгілермен байланыстырылған нақты генетикалық нұсқаларды анықтау.
1. Қазақтың ақбас тұқымының іріктемесін іріктеу және сипаттау және биологиялық материалды іріктеу;
2. Перспективті тұлғалардың толық геномдық қайта секвенерлеу және биоинформатика деректерін өңдеу;
3. Қазақтың ақбас тұқымының басқа тұқымдармен геномындағы гетерозиготалық көрсеткішін талдау;
4. Қазақтың ақбас тұқымының SNP полиморфизмдерін, INDEL полиморфизмдерін, CNV индексін және геномындағы құрылымдық вариацияларды анықтау;
5. Экономикалық пайдалы белгілерге жауап беретін геномның ақпараттық нұсқаларын анықтау;
6. Қазақтың ақбас тұқымының ақпараттық полиморфизмдерін анықтау және вариацияларының генетикалық базасын құру;
7. Қазақтың ақбас тұқымындағы ақпараттық miRNA профильдерін анықтау;
8. Қазақтың ақбас тұқымды ірі қара малының генофонды жағдайын бағалау, генетикалық әртүрлілігін сақтау және жақсарту бойынша ғылыми негізделген әдістемелік ұсыныстар әзірлеу.
15 бұқадан тұратын қазақтың ақбас тұқымды ірі қара малының эксперименттік тобы (Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Бөрлі ауылы) құрылып, оның биоматериалы іріктелді. Жалпы алғанда, 903459044 оқылым алынып, оның 895309555-сі сапа бақылауының критерийлеріне сәйкес референстік геномға сәтті карталанды. Зерттеу нәтижесінде қазақтың ақбас тұқымының күтілетін және бақыланатын гетерозиготалығы 0,402 және 0,398 құрағаны анықталды. Қазақтың ақбас ірі қара мал тұқымының геномында ұзындығы 1-ден 61 жұп нуклеотидке дейін өзгеріп тұратын қойылымдар мен делециялар (INDEL) анықталды. Зерттеу нәтижесінде 21707 нұсқа сипатталып, оның ішінде 9935-і (45.8%) жаңа болып шықты, ал 11772-сі (54.2%) бұрыннан белгілі нұсқаларға сәйкес келді. Анықталған нұсқалардың көпшілігі (55%) гендердің интрондық аймақтарында орналасқан, бұл көптеген организмдерге тән болып келеді. Гендердің кодтайтын аймақтарында орналасқан нұсқалардың ішінде 55%-ын ақуыз құрылымы мен қызметін өзгерте алатын missense-мутациялар, ал 41%-ын аминқышқылдық тізбекке әсер етпейтін синонимдік алмастырулар құрады.
Геномда қазақтың ақбас тұқымының шаруашылыққа пайдалы белгілерін қалыптастыруға қатысатын полиморфизмдер мен гендер сәйкестендіріледі, селекцияда нақты генетикалық нұсқалар табылып, пайдалануға ұсынылады. Қазақтың ақбас тұқымынан miRNA транскрипциясының бірегей сұлбасы анықталатын болады. Жұмыстың соңында, генетикалық әлеуетті бағалау, сондай-ақ қазақтың ақбас тұқымының генетикалық ресурстарын сақтау және жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірленетін болады.
Енгізу дәрежесі: Зерттеу нәтижелері Қазақстан Республикасы ауқымында әлеуметтік-экономикалық даму мақсатында генетикалық ресурстарды сақтау және жетілдіру, етті ірі қара мал шаруашылығындағы селекциялық процесті тиімді басқару және өсіру бағдарламаларын әзірлеуде негіз болады.
1 Ульянова Т.В., Бейшова И.С., Шәмшідін Ә.С, Ковальчук А.М., Кулбаев Р.М, Бейшов Р.С. Ресеквенирование полного генома крупного рогатого скота казахской белоголовой породы / Научно-практический журнал ЗКАТУ имени Жангир хана «Ғылым және Білім». – 2024. – №3-2 (76). – С.130-140. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2024-3-2-130-140.